Hoa quả là sản vật không thể thiếu trong Tết Đoan Ngọ

 

    Rất nhiều người thắc mắc tại sao lại có tên là " Tết Đoan Ngọ"? Để trả lời cho thắc mắc trên ta đi tìm hiểu ý nghĩa của "Đoan Ngọ". Đoan Ngọ là bắt đầu từ giữa trưa ( Đoan: mở đầu, Ngọ: giữa trưa). Theo sách Phong Thổ ký thì Tết Đoan Ngọ còn có tên gọi là Tết Đoan Dương ( Dương: Mặt trời, là khí dương, Đoan Dương có nghĩa là bắt đầu lúc khí dương đang thịnh). Ở Trung Quốc người ta gọi Tết này là Tết Trùng ngũ vì hai con số 5 trùng nhau (ngày mồng 5 tháng 5).
    Truyền thuyết về lịch sử ngày mồng 5 tháng 5 thì lưu truyền khác nhau ở Việt Nam và Trung Quốc. Xuất xứ của ngày này liên quan đến cái chết của Khuất Nguyên, vị đại thần nước Sở cuối thời chiến quốc. Ông là vị trung thần chỉ vì can ngăn Sở Hoài Vương không thành, bị cách chức thành thứ dân, về quê sinh sống. Chị gái ông nghe tin liền về quê thăm em. Thấy Khuất Nguyên tóc xoã bù, mặt  mày nhem nhuốc, hình dung hốc hác, vừa đi vừa ngâm thơ ở bờ sông, chị bèn bảo:" vua Sở dẫu không nghe lời em nhưng em đã hết lòng rồi còn lo nghĩ làm gì? May mà nhà còn có ruộng, sao không dùng sức cày cấy để tự nuôi mình hưởng hết tuổi trời". Khuất Nguyên than: "Việc Vua Sở đã đến thế này, ta không nỡ thấy tôn miếu bị diệt vong. Cả đời nhục chỉ có mình ta trong."
    Rồi một ngày kia nhằm ngày 5 tháng 5 Âm lịch Khuất Nguyên dậy sớm, ôm một hòn đá tự trẫm mình xuống sông Mịch La để tự vẫn tỏ lòng cô trung. Người làng nghe tin đua nhau chở thuyền nhỏ ra cứu nhưng không kịp.Thương tiếc người trung nghĩa mỗi năm cứ vào ngày đó, người dân Trung Quốc xưa lại làm bánh, quấn chỉ ngũ sắc bên ngoài (ý làm cho cá sợ mà không đớp mất) rồi bơi thuyền ra giữa sông thả bánh xuống cúng cụ Khuất Nguyên. Như vậy theo truyền thuyết trên thì Tết Đoan Ngọ có nguồn gốc từ văn hoá Trung Quốc du nhập sang nước ta từ thời kỳ Bắc thuộc nhưng khi sang đến Việt Nam nó đã được bản địa hoá và mang một ý nghĩa văn hoá khác.

    Ở Việt Nam ít người biết giai thoại về Khuất Nguyên mà chỉ coi ngày mồng 5 tháng 5 là ngày " giết sâu bọ" vì trong giai đoạn chuyển mùa dịch bệnh dễ phát sinh. Người ta quan niệm trong ngày này sâu bọ đều hoảng hốt, trốn chạy vì thế nhà ai cũng có bữa cỗ "giết sâu bọ" vào sáng sớm với hoa quả đầu mùa như đào, mận, dưa hấu... và sẽ không thể thiếu được món cơm rượu mọng. Thành lệ cứ vào sáng sớm ngày mồng 5 tháng 5, trẻ con được ăn hoa quả, trứng luộc, người lớn thì ăn cơm rượu mọng  để giết sâu bọ.

    Trong ngày Tết Đoan Ngọ ngày xưa ở các làng, xã đều có tế thần ở đình, miếu. Tại gia đình thì sửa lễ cúng tổ tiên và cúng Thổ công. Lễ cúng là các phẩm vật bao gồm trái cây, xôi chè...Sau lễ cúng là các tục lệ như tục nhuộm móng chân, móng tay, tục tắm nước lá mùi, tục khảo cây lấy quả, tục hái thuốc vào giờ ngọ, tục treo ngải cứu để trừ tà......Phần lớn các tục lệ trên nay đều đã bỏ chỉ còn giữ lại tục tắm nước lá mùi và tục hái thuốc. Các địa phương ở ven sông ven biển như Giao Thủy thay vì tắm nước lá mùi thì vào lúc tờ mờ sáng, người ta rủ nhau đi tắm sông, tắm biển gọi là "tắm tiên" để tránh rôm sảy.

    Trong những tục lệ của ngày Tết Đoan Ngọ, có lẽ tục mà người ta chú ý nhất là tục "lễ sêu"- một tục lệ mang đầy tính nhân văn giữa người với người, con cháu với ông bà cha mẹ, người bệnh với thầy thuốc, học trò với thầy giáo. Những chàng trai đã dạm vợ hoặc hỏi vợ nhưng chưa cưới thường "đi sêu" bố mẹ vợ nhân ngày Tết Đoan Ngọ. Lễ sêu trong dịp này bao giờ cũng có đậu xanh mới hái vào tháng tư, gạo nếp của vụ chiêm cùng với đôi ngỗng và một hay hai chục chim ngói. Kèm theo là cân đường cát, trái dưa hấu toàn là những sản vật đầu mùa. Chỉ những chàng rể chưa cưới vợ mới đi lễ sêu, còn những chàng rể đã cưới vợ thì hết lễ sêu nhưng trong dịp Tết Đoan Ngọ các chàng rể dù nghèo cũng có món quà nhỏ để biếu bố mẹ vợ. Lễ biếu này nhiều hay ít là tuỳ tâm không quan trọng như lễ sêu.

 Các ông đồ xưa dạy học thường không lấy học phí. Hàng năm cứ vào ngày mồng 5 tháng 5 các học trò đều có lễ đến tết thầy: thúng gạo, gói chè, phong bánh, đôi ngỗng hay túi hoa quả tuỳ tâm bố mẹ học trò, những gia đình giàu có thường phong bao một số tiền. Học trò cũ đã làm nên danh vọng cũng không quên thăm thầy vào dịp tết Đoan Ngọ.
    Các con bệnh được các ông lang chữa khỏi bệnh, mặc dù đã trả tiền thuốc nhưng cũng không quên ơn cứu mệnh cho mình nên trong dịp này cũng mang quà đến tết thầy lang. Đồ tết cũng gồm: đậu xanh, gạo nếp, chim ngói, ngỗng...như đồ lễ học trò tết thầy.
    Dẫu qua bao biến đổi của thời cuộc song Tết Đoan Ngọ vẫn tồn tại trong lòng người dân đất Việt như là một phong tục đẹp, mang tính nhân văn sâu sắc với ý nghĩa thiêng liêng về đạo lý làm người. 

                                                 Hồng Luyến- Phòng VHTT Giao Thủy